Standardy Ochrony Małoletnich (SOM): kto i kiedy musi je wdrożyć?

Od 2024 roku pytanie nie brzmi już: „czy moja firma musi mieć Standardy Ochrony Małoletnich?”, lecz: „czy wdrożyłem je prawidłowo i czy faktycznie działają?”. Wraz z nowelizacją przepisów – powszechnie określaną jako „ustawa Kamilka” – ustawodawca znacznie rozszerzył obowiązek posiadania i stosowania standardów ochrony małoletnich w wielu podmiotach pracujących z dziećmi. Dla przedsiębiorcy lub osoby zarządzającej organizacją oznacza to nie tylko konieczność sporządzenia dokumentu. To obowiązek stworzenia realnego systemu ochrony. Poniżej opisujemy jak to zrobić w praktyce. :contentR

Czym są standardy ochrony małoletnich?

Obowiązek wprowadzenia standardów ochrony małoletnich wynika z ustawy z dnia 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich (Dz.U. 2024 poz. 560 ze zm.). Nowelizacja tej ustawy wprowadziła do polskiego porządku prawnego systemowe rozwiązanie: każdy podmiot prowadzący działalność z udziałem małoletnich ma obowiązek przyjąć i stosować standardy ich ochrony.

Nie jest to zatem inicjatywa fakultatywna ani „dobra praktyka”. To obowiązek ustawowy, którego celem jest zapobieganie krzywdzeniu dzieci – zarówno przez osoby dorosłe, jak i rówieśników – oraz stworzenie jasnych procedur reagowania.

Ministerstwo Sprawiedliwości opublikowało oficjalne wytyczne i materiały pomocnicze dotyczące opracowania standardów, wskazując m.in. na konieczność uregulowania zasad bezpiecznych relacji, procedur interwencji czy ochrony wizerunku dziecka. Równocześnie podkreślono, że wzorce mają charakter pomocniczy – każda organizacja powinna dostosować standardy do swojej specyfiki.

W praktyce oznacza to jedno: nie ma jednego „uniwersalnego” dokumentu. Inaczej będą wyglądały standardy w klubie sportowym, inaczej w szkole językowej, a jeszcze inaczej w prywatnej placówce medycznej. Obecnie wielu przedsiębiorców decyduje się na powierzenie przygotowania kompleksowej dokumentacji profesjonalnemu pełnomocnikowi – radcy prawnemu lub adwokatowi.

Kto musi wdrożyć SOM?

Faktem jest jednak, że nie każdy przedsiębiorca musi wdrożyć Standardy Ochrony Małoletnich w firmie. Obowiązek ten nie będzie dotyczył w praktyce firm, które w żadnym przypadku nie świadczą usług na rzecz małoletnich.

Obowiązek dotyczy jednak wszystkich podmiotów, które w ramach swojej działalności mają kontakt z dziećmi. Nie tylko jednostek publicznych. Ustawa obejmuje również podmioty prywatne, w tym spółki prawa handlowego, fundacje, stowarzyszenia oraz jednoosobowe działalności gospodarcze.

Jeżeli organizujesz zajęcia sportowe, prowadzisz szkołę językową, organizujesz obozy, prowadzisz placówkę opiekuńczą, terapeutyczną, medyczną, edukacyjną lub rekreacyjną – obowiązek może dotyczyć również Ciebie.

Praktyka pokazuje, że wielu przedsiębiorców zadaje pytanie: „czy jednorazowe wydarzenie też podlega pod ustawę?”. Odpowiedź brzmi – co do zasady tak, jeśli w ramach działalności dochodzi do zorganizowanego kontaktu z małoletnimi.

Jak powinno się wdrożyć SOM?

Najczęstszy błąd polega na przekonaniu, że wdrożenie standardów oznacza sporządzenie regulaminu i umieszczenie go na stronie internetowej. Tymczasem ustawodawca wymaga czegoś więcej: stworzenia systemu.

System ochrony małoletnich powinien obejmować w szczególności:

• wyznaczenie osoby odpowiedzialnej za nadzór nad standardami,
• określenie zasad bezpiecznych relacji pracownik–dziecko i dziecko–dziecko,
• procedury reagowania w przypadku podejrzenia krzywdzenia,
• zasady dostępu do Internetu i ochrony danych,
• obowiązki szkoleniowe,
• mechanizm monitoringu i aktualizacji dokumentu.

Kluczowe jest jednak to, aby dokument nie był fikcją organizacyjną. Z perspektywy zarządu spółki istotne jest przypisanie odpowiedzialności – brak wyznaczonej osoby odpowiedzialnej oznacza w praktyce rozmycie odpowiedzialności.

Wdrożenie powinno obejmować również przeszkolenie personelu oraz zebranie pisemnych oświadczeń o zapoznaniu się ze standardami. Bez tego trudno wykazać, że system rzeczywiście funkcjonuje.

Co muszą zawierać Standardy?

Ustawa oraz wytyczne wskazują minimalny zakres regulacji. Standardy powinny określać w szczególności:

• zasady bezpiecznych relacji,
• procedury interwencji w przypadku zagrożenia dobra dziecka,
• sposób dokumentowania zgłoszeń i interwencji,
• zasady ochrony danych osobowych i wizerunku,
• zasady bezpiecznego korzystania z Internetu,
• mechanizmy monitoringu i aktualizacji.

Ważne jest także uwzględnienie specyfiki działalności. Klub sportowy będzie musiał szczegółowo uregulować kwestie szatni, wyjazdów, noclegów i relacji trener–zawodnik, natomiast organizator wydarzeń – bezpieczeństwo przestrzeni i relacje uczestników.

Z perspektywy praktycznej warto również wprowadzić uproszczoną wersję standardów przeznaczoną dla dzieci – w języku dostosowanym do ich wieku.

Co grozi za niewdrożenie SOM?

Ustawa przewiduje odpowiedzialność wykroczeniową za niewykonanie obowiązku wprowadzenia standardów. Sankcja może przybrać formę grzywny. Ryzyko prawne nie ogranicza się jednak wyłącznie do sankcji finansowej.

W przypadku zdarzenia z udziałem dziecka brak wdrożonych standardów może zostać potraktowany jako naruszenie należytej staranności organizacyjnej, co rodzi potencjalną odpowiedzialność cywilną, a w określonych przypadkach także karną osób zarządzających.

Nie bez znaczenia pozostaje również ryzyko reputacyjne – w praktyce często bardziej dotkliwe niż sama sankcja.

Podsumowanie

Standardy Ochrony Małoletnich nie są kolejnym formalnym obowiązkiem „do odhaczenia”. To element systemu compliance, który – prawidłowo wdrożony – chroni nie tylko dziecko, ale również organizację i jej zarząd.

Najczęstsze błędy to kopiowanie cudzych dokumentów bez analizy specyfiki działalności, brak realnych szkoleń oraz niewyznaczenie osoby odpowiedzialnej za system. Jeżeli nie masz pewności, czy Twój system spełnia wymogi ustawowe – warto przeprowadzić audyt i wdrożyć rozwiązania dostosowane do Twojej działalności.